प्रधानमंत्री पीक विमा योजना (PMFBY) ही भारत सरकारने 2016 मध्ये सुरू केलेली एक महत्त्वाची योजना आहे. ही योजना शेतकऱ्यांना त्यांच्या पिकांच्या नुकसानीपासून आर्थिक संरक्षण प्रदान करते. पूर, दुष्काळ, चक्रवात, कीड-रोग यांसारख्या प्राकृतिक आपत्तींमुळे पिकांचे नुकसान झाल्यास, शेतकऱ्यांना विमा कंपनीकडून आर्थिक मदत मिळते. ही योजना “एक देश, एक योजना” या संकल्पनेवर आधारित आहे, ज्यामुळे सर्व राज्यांमध्ये एकसमान विमा योजना लागू झाली आहे. यामुळे शेतकऱ्यांचा प्रीमियमचा भार कमी होतो आणि दाव्यांची भरपाई लवकर मिळते.
योजनेचे उद्दिष्टे
या योजनेचे मुख्य उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत:
- शेतकरी संरक्षण: प्राकृतिक आपत्ती, कीड-रोग यांसारख्या धोक्यांपासून शेतकऱ्यांना विमा संरक्षण देणे.
- आधुनिक शेतीला प्रोत्साहन: शेतकऱ्यांना नवीन आणि आधुनिक शेती पद्धतींचा अवलंब करण्यास प्रोत्साहन देणे.
- आमदानी स्थिरता: शेतकऱ्यांची आर्थिक स्थिरता सुनिश्चित करणे.
- कृषी क्षेत्रात वित्तीय प्रवाह: खाद्य सुरक्षितता, पिकांची विविधता आणि कृषी क्षेत्राच्या विकासासाठी वित्तीय प्रवाह सुनिश्चित करणे.
कोणती पीके कव्हर केली जातात?
PMFBY खाली खालील प्रकारची पीके विमित करता येतात:
- अन्नधान्ये: धान, गहू, ज्वार, बाजरा, मका, तूर, उडीद इत्यादी.
- तेलबिया: मूगफळी, तीळ, सोयाबीन इत्यादी.
- वार्षिक वाणिज्यिक/बागायती पीके: मिरची, टमाटर, फुले (जसे गुलाब), आणि इतर बागायती पीके.
विमा प्रीमियम दर
शेतकऱ्यांना कमी प्रीमियम भरावा लागतो, आणि सरकार प्रीमियमचा मोठा हिस्सा उचलते. प्रीमियम दर खालीलप्रमाणे आहेत:
| ऋतू | पीक प्रकार | शेतकरी प्रीमियम (%) |
| खरीफ | सर्व अन्नधान्ये आणि तेलबिया | 2.0 |
| रबी | सर्व अन्नधान्ये आणि तेलबिया | 1.5 |
| खरीफ & रबी | वार्षिक वाणिज्यिक/बागायती पीके | 5.0 |
उदाहरणार्थ, जर तुमच्या पिकाचा विमा 1 लाख रुपये आहे, तर खरीफ पिकासाठी तुम्हाला फक्त 2,000 रुपये प्रीमियम भरावा लागेल.
कव्हर केलेले धोके
या योजनेत खालील धोक्यांपासून संरक्षण मिळते:
- बेसिक कव्हर: पेरणीपासून काढणीपर्यंतच्या नुकसानीसाठी, जसे की:
- दुष्काळ, पूर, भूस्खलन.
- वीज, चक्रवात, अति वर्षाव.
- कीड-रोगांचा मोठ्या प्रमाणात प्रादुर्भाव.
- अतिरिक्त कव्हर:
- पेरणी रोखणे: कमी पाऊस किंवा खराब हवामानामुळे पेरणी शक्य न झाल्यास.
- मध्यम ऋतूतील अडचणी: तीव्र दुष्काळ किंवा पूर यामुळे उत्पन्न 50% पेक्षा कमी झाल्यास.
- काढणीनंतरचे नुकसान: काढणीनंतर 14 दिवसांपर्यंत पिके “कट अँड स्प्रेड” अवस्थेत असताना अति वृष्टी, चक्रवात यामुळे नुकसान.
- स्थानिक धोके: अति वृष्टी, भूस्खलन, जलजमाव यांसारखे स्थानिक नुकसान.
दावे प्रक्रिया
पिकांचे नुकसान झाल्यास, शेतकरी खालीलप्रमाणे दावा करू शकतात:
- स्थानिक नुकसान: 72 तासांत टोल-फ्री क्रमांक 1800-209-5959, फार्म मित्र ऍप, किंवा स्थानिक कृषी विभागाला कळवावे. 48 तासांत सर्व्हेयर नियुक्त होतो, 72 तासांत मूल्यांकन होते, आणि 15 दिवसांत दावा मिळतो.
- पेरणी रोखणे: 75% पेरणी अयशस्वी झाल्यास, राज्य सरकारच्या अधिसूचनेनंतर 30 दिवसांत दावा मिळतो (25% विमा रक्कम).
- मध्यम ऋतूतील अडचणी: उत्पन्न 50% पेक्षा कमी झाल्यास, 7 दिवसांत अधिसूचना आणि 15 दिवसांत मूल्यांकन.
- काढणीनंतरचे नुकसान: 72 तासांत अधिसूचना, 48 तासांत सर्व्हेयर, 10 दिवसांत मूल्यांकन, आणि 15 दिवसांत दावा.
पात्रता आणि नोंदणी
- पात्रता: अधिसूचित क्षेत्रात अधिसूचित पिके घेणारे सर्व शेतकरी, ज्यात भाडेकरू आणि सामायिक शेतकरी यांचा समावेश आहे. कर्जदार शेतकऱ्यांसाठी ही योजना अनिवार्य आहे, तर इतरांसाठी स्वैच्छिक आहे.
- नोंदणी:
- कर्जदार शेतकरी: बँकेतून कर्ज घेताना स्वयंचलित नोंदणी.
- कर्जदार नसलेले शेतकरी: बँक शाखा, CSC, अधिकृत चॅनल पार्टनर, किंवा pmfby.gov.in वर ऑनलाइन अर्ज.
- आवश्यक कागदपत्रे:
- जमिनीचे मालकी कागदपत्र (ROR, LPC).
- आधार कार्ड.
- बँक पासबुक (नाव, खाते क्रमांक, IFSC कोडसह).
- पीक पेरणी प्रमाणपत्र (राज्याने आवश्यक असल्यास).
तंत्रज्ञान आणि समर्थन
PMFBY मध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर केला जातो:
- उपग्रह तंत्रज्ञान: नुकसानीचे जलद मूल्यांकन.
- ड्रोन आणि स्मार्टफोन: पीक कापणी डेटा संकलन.
- फार्म मित्र ऍप: स्थानिक भाषेत पॉलिसी तपशील, दावा ट्रॅकिंग, बाजार भाव, हवामान अद्यतने यांसारखी माहिती. प्ले स्टोअर वरून डाउनलोड करा.
- टोल-फ्री क्रमांक: 1800-209-5959.
तक्रार निवारण
तक्रारींसाठी खालील पायऱ्या:
- फार्म मित्र ऍप किंवा 1800-209-5959 वर संपर्क.
- ईमेल: bagichelp@bajajallianz.co.in.
- तक्रार अधिकारी: ggro@bajajallianz.co.in.
- मिस्ड कॉल: +91 80809 45060 किंवा SMS 575758 वर.
- इन्शुरन्स ओम्बुड्समन: cioins.co.in/Ombudsman.
नवीनतम बातम्या
- खरीफ 2025: 31 जुलै 2025 पर्यंत धान, बाजरा, मका, कापूस यांसारख्या पिकांचा विमा करता येईल जागरण.
- योजनेचे विस्तारण: सरकारने PMFBY 2025-26 पर्यंत चालू ठेवण्यासाठी 69,516 कोटींची तरतूद केली आहे PIB.
- पंजाबचा समावेश: अनियमित हवामानामुळे पंजाब PMFBY मध्ये सामील होणार आहे कृषी जागरण.
अधिकृत संसाधने
- PMFBY वेबसाइट: pmfby.gov.in
- महाराष्ट्र कृषी विभाग: krishi.maharashtra.gov.in
- जिल्हा अधिकारी तपशील: bajajallianz.com
- कृषी विमा कार्यालय: bajajallianz.com
राज्य-विशिष्ट GR साठी, महाराष्ट्र कृषी विभागाच्या वेबसाइट वर भेट द्या.
अडचणींची उकल (FAQs)
प्रश्न 1: PMFBY मध्ये कोणती पीके विमित करता येतात?
उत्तर: अन्नधान्ये (धान, गहू), तेलबिया (मूगफळी, तीळ), आणि वार्षिक वाणिज्यिक/बागायती पीके (मिरची, टमाटर).
प्रश्न 2: शेतकऱ्यांना किती प्रीमियम भरावा लागतो?
उत्तर: खरीफसाठी 2%, रबिसाठी 1.5%, आणि वाणिज्यिक/बागायती पिकांसाठी 5%.
प्रश्न 3: दावा कसा करावा?
उत्तर: नुकसानानंतर 72 तासांत 1800-209-5959 वर कॉल करा किंवा फार्म मित्र ऍप वापरा. 15 दिवसांत दावा मिळतो.
प्रश्न 4: कोण पात्र आहे?
उत्तर: अधिसूचित क्षेत्रात अधिसूचित पिके घेणारे सर्व शेतकरी, ज्यात भाडेकरू आणि सामायिक शेतकरी यांचा समावेश आहे.
प्रश्न 5: तक्रार कशी करावी?
उत्तर: फार्म मित्र ऍप, टोल-फ्री क्रमांक, ईमेल, किंवा इन्शुरन्स ओम्बुड्समन मार्फत.
उदाहरण
रामभाऊ, एक महाराष्ट्रातील शेतकरी, यांनी 2024 मध्ये खरीफ हंगामात बाजरा पिकवला. अति वर्षावामुळे त्यांचे 50% पीक नष्ट झाले. त्यांनी PMFBY अंतर्गत 2% प्रीमियम भरून विमा काढला होता. नुकसानानंतर त्यांनी फार्म मित्र ऍपद्वारे दावा केला. 72 तासांत सर्व्हेयरने मूल्यांकन केले, आणि 15 दिवसांत त्यांच्या बँक खात्यात रक्कम जमा झाली.
