आयुष्यमान भारत – प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (PMJAY) ही भारत सरकारची एक महत्वाकांक्षी योजना आहे. ही योजना गरीब आणि दुर्बल कुटुंबांना वैद्यकीय अडचणीच्या काळात आर्थिक मदत देण्यासाठी आणि त्यांना गुणवत्तापूर्ण आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देण्यासाठी सुरू करण्यात आली आहे. या योजनेअंतर्गत, पात्र कुटुंबांना प्रति वर्ष 5 लाख रुपयांपर्यंत आरोग्य विमा कव्हर मिळतो. यामुळे त्यांना उपचारांचा खर्च भागवण्यासाठी कर्ज घ्यावे लागत नाही. ही योजना 23 सप्टेंबर 2018 रोजी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी सुरू केली होती आणि ती जगातील सर्वात मोठी आरोग्य विमा योजना मानली जाते. या लेखात आम्ही Ayushyaman Bharat, प्रधानमंत्री जन आरोग्य योजना (PMJAY) याबद्दल सविस्तर माहिती देणार आहोत.
थोडक्यात माहिती
- आयुष्यमान भारत – PMJAY ही भारत सरकारची एक मोठी आरोग्य विमा योजना आहे.
- यामुळे गरीब आणि दुर्बल कुटुंबांना प्रति वर्ष 5 लाख रुपयांपर्यंत कॅशलेस उपचार मिळतात.
- ही योजना 23 सप्टेंबर 2018 रोजी सुरू झाली आणि ती देशातील सर्वात मोठी आरोग्य योजना आहे.
- 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिकांना विशेष कव्हर मिळते, त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीकडे पाहिले जात नाही.
- पात्रता तपासण्यासाठी आणि आयुष्मान कार्ड मिळवण्यासाठी कोणतीही नोंदणी आवश्यक नाही.
कोण पात्र आहे?
ही योजना सामाजिक आर्थिक जाती गणती 2011 (SECC 2011) वर आधारित आहे. ग्रामीण आणि शहरी भागातील विशिष्ट कुटुंबे यासाठी पात्र आहेत. तसेच, 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिकांना ही योजना लागू आहे.
लाभ काय आहेत?
- प्रत्येक पात्र कुटुंबाला प्रति वर्ष 5 लाख रुपयांपर्यंत कॅशलेस उपचार.
- देशभरातील कोणत्याही अधिकृत अस्पताळात उपचार घेता येतात.
- सर्व प्रकारच्या आजारांचा समावेश, अगदी पूर्वीपासून असलेल्या आजारांचाही.
अर्ज कसा करावा?
तुम्ही तुमची पात्रता ऑनलाइन किंवा कॉल सेंटरद्वारे तपासू शकता. पात्र असल्यास, तुम्हाला आयुष्मान कार्ड मिळेल, ज्यामुळे तुम्ही कॅशलेस उपचार घेऊ शकता.
योजनेचे उद्दिष्टे
आयुष्यमान भारत – PMJAY चे मुख्य उद्दिष्टे खालीलप्रमाणे आहेत:
- गरीब आणि दुर्बल कुटुंबांना आरोग्य सेवा उपलब्ध करणे: ही योजना आर्थिकदृष्ट्या कमजोर कुटुंबांना मोफत उपचार देते.
- उपचार खर्चामुळे होणारा आर्थिक धोका कमी करणे: अनेक कुटुंबे उपचारांसाठी कर्ज घेतात, ज्यामुळे ते आर्थिक संकटात सापडतात. ही योजना त्यांना कॅशलेस उपचार देते.
- सार्वत्रिक आरोग्य कव्हरेज: ही योजना देशातील सर्व नागरिकांना आरोग्य सेवा उपलब्ध करून देण्याचे उद्दिष्ट ठेवते, ज्यामुळे कोणीही उपचारांपासून वंचित राहणार नाही.
पात्रता
आयुष्यमान भारत – PMJAY साठी पात्रता ठरवण्यासाठी सामाजिक आर्थिक जाती गणती 2011 (SECC 2011) चा वापर केला जातो. यामध्ये ग्रामीण आणि शहरी भागातील कुटुंबांसाठी वेगवेगळे निकष आहेत:
ग्रामीण भागातील कुटुंबे
खालीलपैकी कोणत्याही एका निकषात बसणारी कुटुंबे पात्र आहेत:
- कुटुंबात एकच खोली असून ती कच्ची आहे.
- कुटुंबात 16 ते 59 वर्षांमधील कोणताही वयस्क सदस्य नाही.
- कुटुंबात 16 ते 59 वर्षांमधील कोणताही पुरुष सदस्य नाही.
- कुटुंबात अपंग सदस्य आहे पण कोणताही सक्षम वयस्क सदस्य नाही.
- कुटुंब SC/ST (अनुसूचित जाती/जमाती) श्रेणीत येते.
- कुटुंबाला जमीन नाही आणि ते मुख्यतः मजूरी करतात.
शहरी भागातील कुटुंबे
खालील व्यवसायांशी संबंधित कुटुंबे पात्र आहेत:
- रॅगपिकर (कचरा गोळा करणारे)
- घरकाम करणारे
- रस्त्यावरील विक्रेते, हॉकर, मोची
- बांधकाम कामगार, प्लंबर, मेसन, मजूर, पेंटर, वेल्डर, सुरक्षा रक्षक, कुली
- स्वच्छता कामगार, माली
- घरगुती कामगार, शिल्पकार, हस्तकला कामगार, टेलर
- परिवहन कामगार, ड्रायव्हर, कंडक्टर, रिक्षा चालक, गाडी खेचणारे
- दुकानातील कामगार, सहाय्यक, पियन, डिलिव्हरी सहाय्यक, वेटर
- इलेक्ट्रिशियन, मेकॅनिक, रिपेअर कामगार, धोबी, चौकीदार
वृद्ध नागरिकांसाठी विशेष पात्रता
- 11 सप्टेंबर 2024 पासून, 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिकांना Ayushyaman bharat – PMJAY लागू आहे, त्यांच्या आर्थिक परिस्थितीकडे पाहिले जात नाही.
- जे वृद्ध नागरिक आधीपासून PMJAY अंतर्गत कव्हर आहेत, त्यांना अतिरिक्त 5 लाख रुपयांचा टॉप-अप कव्हर मिळतो.
महत्त्वाचे नोट
- राज्ये आपल्या स्वतःच्या डेटाबेसचा वापर करू शकतात, परंतु त्यांना SECC 2011 च्या पात्र कुटुंबांचा समावेश करावा लागतो.
- योजनेचा लाभ घेण्यासाठी कोणतीही वयाची किंवा कुटुंबाच्या आकाराची मर्यादा नाही.
लाभ
आयुष्यमान भारत – PMJAY योजनेअंतर्गत खालील लाभ मिळतात:
- कॅशलेस कव्हर: प्रत्येक पात्र कुटुंबाला प्रति वर्ष 5 लाख रुपयांपर्यंत कॅशलेस उपचार.
- सर्व कुटुंब सदस्यांसाठी: वय, लिंग किंवा कुटुंबाच्या आकारावर कोणतीही मर्यादा नाही.
- पूर्वीपासून असलेले आजार: उपचारासाठी पूर्वीपासून असलेल्या आजारांचाही समावेश आहे.
- देशभरात लागू: देशातील कोणत्याही अधिकृत सार्वजनिक किंवा खासगी अस्पताळात उपचार घेता येतात.
- 1,929 प्रकारचे उपचार: यामध्ये औषधे, तपासण्या, अस्पतालीकरण, सर्जरी, डायग्नोस्टिक्स, आयसीयू, आणि 15 दिवसांपर्यंतच्या फॉलो-अप केअरचा समावेश आहे.
- वृद्ध नागरिकांसाठी विशेष: 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिकांना 5 लाख रुपयांचे कव्हर मिळते. आधीपासून कव्हर असणाऱ्यांना अतिरिक्त 5 लाखांचा टॉप-अप कव्हर मिळतो.
समाविष्ट उपचार
| उपचार प्रकार | तपशील |
|---|---|
| वैद्यकीय तपासणी | सर्व प्रकारच्या तपासण्या आणि डायग्नोस्टिक्स |
| औषधे आणि उपभोग्य वस्तू | उपचारादरम्यान लागणारी सर्व औषधे |
| अस्पतालीकरण | रुग्णालयातील खोली आणि सेवा |
| सर्जरी आणि प्रक्रिया | सर्व प्रकारच्या शस्त्रक्रिया आणि डे-केअर उपचार |
| फॉलो-अप केअर | उपचारानंतर 15 दिवसांपर्यंतची काळजी |
अर्ज कसा करावा?
आयुष्यमान भारत – PMJAY साठी कोणतीही नोंदणी प्रक्रिया नाही. तुम्ही खालील मार्गांनी तुमची पात्रता तपासू शकता:
- नागरिक पोर्टल: mera.pmjay.gov.in वर जा आणि तुमचे नाव, आधार क्रमांक किंवा इतर तपशील टाकून पात्रता तपासा.
- राष्ट्रीय मोफत कॉल सेंटर: 14555 वर कॉल करा आणि तुमची पात्रता जाणून घ्या.
- सामान्य सेवा केंद्रे (CSCs): ग्रामीण भागातील CSC केंद्रांवर जा आणि तिथे तुमची पात्रता तपासा.
पात्र असल्यास, तुम्हाला आयुष्मान कार्ड मिळेल. हे कार्ड वापरून तुम्ही अधिकृत अस्पताळात कॅशलेस उपचार घेऊ शकता. अस्पताळात प्रधानमंत्री आरोग्य मित्र (PMAM) तुम्हाला मदत करतील.
नवीनतम बातम्या आणि अद्यतने
आयुष्यमान भारत – PMJAY योजनेशी संबंधित काही महत्त्वाच्या बातम्या खालीलप्रमाणे आहेत:
- 36.9 कोटी आयुष्मान कार्ड: 24 मार्च 2025 पर्यंत, 36.9 कोटीहून अधिक आयुष्मान कार्ड तयार करण्यात आले आहेत.
- दिल्लीचा समावेश: 11 एप्रिल 2025 रोजी दिल्ली 35 वा राज्य/केंद्रशासित प्रदेश म्हणून या योजनेत सामील झाले.
- गिग कामगारांसाठी विस्तार: बजेट 2025 मध्ये, सरकारने 1 कोटी गिग कामगारांना PMJAY कव्हर देण्याची घोषणा केली.
- वृद्ध नागरिकांसाठी विशेष योजना: 11 सप्टेंबर 2024 रोजी, 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिकांना ही योजना लागू करण्याची मंजूरी मिळाली.
- दिल्लीचा अतिरिक्त कव्हर: दिल्लीचे मुख्यमंत्री अरविंद केजरीवाल यांनी 2025 मध्ये दिल्लीतील पात्र कुटुंबांना 5 लाखांवर अतिरिक्त 5 लाखांचे कव्हर देण्याची घोषणा केली.
योजनेची तुलना
| वैशिष्ट्य | PMJAY | इतर विमा योजना |
|---|---|---|
| कव्हरेज | प्रति कुटुंब 5 लाख रुपये | वैयक्तिक आधारावर वेगळी |
| पात्रता | SECC 2011 च्या मानदंडावर | वैयक्तिक आर्थिक माहिती आधारित |
| उपचार | देशभरातील अधिकृत अस्पताळात | निवडक अस्पताळ |
| कॅशलेस | होय | कधीकधी |
| वृद्ध नागरिक | 70+ वयस्कांसाठी विशेष कव्हर | सामान्यतः नाही |
प्रश्नोत्तरे (FAQs)
- प्रश्न: आयुष्यमान भारत – PMJAY काय आहे?
उत्तर: ही एक सरकारी योजना आहे जी गरीब आणि दुर्बल कुटुंबांना प्रति वर्ष 5 लाख रुपयांपर्यंत कॅशलेस आरोग्य विमा देते. - प्रश्न: मी PMJAY मध्ये कसे नोंदणी करू शकतो?
उत्तर: नोंदणीची गरज नाही. तुम्ही mera.pmjay.gov.in वर किंवा 14555 वर कॉल करून पात्रता तपासू शकता. - प्रश्न: ही योजना कोणासाठी आहे?
उत्तर: SECC 2011 च्या मानदंडांवर आधारित गरीब आणि दुर्बल कुटुंबे आणि 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिक. - प्रश्न: वृद्ध नागरिकांसाठी विशेष काय आहे?
उत्तर: 70 वर्षांवरील सर्व वृद्ध नागरिकांना 5 लाखांचे कव्हर मिळते, आणि आधीपासून कव्हर असणाऱ्यांना अतिरिक्त 5 लाखांचा टॉप-अप कव्हर मिळतो. - प्रश्न: मी माझा आयुष्मान कार्ड कसा डाउनलोड करू शकतो?
उत्तर: तुम्ही mera.pmjay.gov.in वर जाऊन तुमचा कार्ड डाउनलोड करू शकता.
सरकारी GR डाउनलोड लिंक आणि अधिकृत वेबसाइट
- अधिकृत वेबसाइट: mera.pmjay.gov.in
- ऑपरेशनल मॅन्युअल: https://nha.gov.in/img/resources/Operation%20Manual%20for%20AB%20PM-JAY.pdf
