महाराष्ट्रातील शेतकरी हा समाजाचा कणा आहे. शेती करताना अनेकदा अपघात होतात, जसे की वीज पडणे, सर्पदंश, रस्त्यावरील अपघात किंवा इतर कारणांमुळे. अशा अपघातांमुळे शेतकऱ्यांचा मृत्यू किंवा अपंगत्व येऊ शकते, ज्यामुळे त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक संकटाचा सामना करावा लागतो. यासाठी महाराष्ट्र शासनाने २००५-०६ मध्ये “शेतकरी व्यक्तीगत अपघात विमा योजना” सुरू केली होती. नंतर २००९-१० मध्ये तिचे नाव “शेतकरी जनता अपघात विमा योजना” असे झाले. २०१५-१६ पासून ती “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात विमा योजना” म्हणून ओळखली गेली. १९ एप्रिल २०२३ पासून ही योजना “गोपीनाथ मुंडे शेतकरी अपघात सुरक्षा सानुग्रह अनुदान योजना” या नावाने कृषी विभागामार्फत राबवली जाते.
योजनेचा उद्देश
शेती व्यवसायात होणाऱ्या अपघातांमुळे शेतकऱ्यांचे कुटुंब आर्थिक संकटात सापडू नये, यासाठी ही योजना आहे. अपघातामुळे शेतकऱ्याचा मृत्यू किंवा अपंगत्व आल्यास त्यांच्या कुटुंबाला आर्थिक मदत मिळते. यामुळे कुटुंबाला आधार मिळतो आणि त्यांचे जीवनमान सुधारते.
पात्रता निकष
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील निकष पूर्ण करावे लागतात:-
- शेतकरी: महाराष्ट्रातील वहितीधारक खातेदार शेतकरी.
- कुटुंबातील सदस्य: वहितीधारक नसलेल्या शेतकऱ्याच्या कुटुंबातील एक सदस्य (आई, वडील, पती/पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी) पात्र आहे.
- वयोमर्यादा: १० ते ७५ वर्षे.
- लाभार्थी संख्या: सुमारे १.५२ कोटी वहितीधारक शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबातील एका सदस्यासह एकूण ३.०४ कोटी लाभार्थी.
समाविष्ट अपघात
या योजनेअंतर्गत खालील अपघातांचा समावेश होतो:
- रस्ता किंवा रेल्वे अपघात
- पाण्यात बुडून मृत्यू
- जंतुनाशके हाताळताना विषबाधा
- विजेचा धक्का
- वीज पडणे
- खून
- उंचावरून पडणे
- सर्पदंश किंवा विंचूदंश
- नक्षलवाद्यांकडून हत्या
- जनावरांचा हल्ला
- दंगलीत मृत्यू
- बाळंतपणातील मृत्यू
- इतर कोणतेही अपघात
अपात्र अपघात
खालील प्रकरणांमध्ये योजनेचा लाभ मिळत नाही:
- नैसर्गिक मृत्यू
- पूर्वीपासून असलेले अपंगत्व
- आत्महत्या किंवा स्वतःला इजा
- बेकायदेशीर कृत्यांमुळे झालेले अपघात
- दारू किंवा ड्रग्सच्या प्रभावाखाली झालेले अपघात
- मानसिक आजार
- अंतर्गत रक्तस्राव
- मोटर रेसिंगमुळे झालेले अपघात
- युद्ध किंवा लष्करी सेवेशी संबंधित अपघात
आर्थिक सहाय्य
या योजनेअंतर्गत मिळणारी आर्थिक मदत खालीलप्रमाणे आहे:
| अपघाताचा प्रकार | मदत रक्कम |
| अपघाती मृत्यू | ₹२ लाख |
| दोन डोळे किंवा दोन अवयव निकामी | ₹२ लाख |
| एक डोळा आणि एक अवयव निकामी | ₹२ लाख |
| एक डोळा किंवा एक अवयव निकामी | ₹१ लाख |
अर्ज प्रक्रिया
या योजनेचा लाभ घेण्यासाठी खालील पायऱ्या फॉलो कराव्या:
- अर्ज दाखल करणे: अपघातानंतर ३० दिवसांच्या आत तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयात अर्ज सादर करावा.
- अर्जाची माहिती: अर्जात खालील माहिती लिहावी:
- अर्जदाराचे नाव आणि माहिती
- अपघातग्रस्त शेतकऱ्याचे नाव
- अर्जदाराशी नाते
- अपघाताचे कारण आणि तारीख
- अपंगत्वाची माहिती (असल्यास)
- योजनेचा लाभ मागण्याची विनंती.
- तपासणी: राजस्व, पोलीस आणि कृषी विभागाची टीम ८ दिवसांत अपघाताची तपासणी करते.
- निर्णय: तहसीलदारांच्या अध्यक्षतेखालील समिती ३० दिवसांत अर्जावर निर्णय घेते.
आवश्यक कागदपत्रे
अर्जासोबत खालील कागदपत्रे जोडावी:
- ७/१२ उतारा
- गाव नमुना ६क (वारस नोंद)
- गाव नमुना ६ड (फेरफार)
- एफ.आय.आर.
- पंचनामा
- पोस्टमॉर्टम अहवाल
- व्हिसेरा अहवाल
- दोषारोप पत्र
- दावा अर्ज
- वारसदाराचे राष्ट्रीयकृत बँक खाते पुस्तक
- घोषणा पत्र अ आणि ब (अर्जदाराच्या फोटोसह)
- वयाचा दाखला
- तालुका कृषी अधिकारी पत्र
- अकस्मात मृत्यूची खबर
- घटनास्थळ पंचनामा
- इंक्वेस्ट पंचनामा
- वाहन चालविण्याचा परवाना (आवश्यक असल्यास)
- अपंगत्वाचा दाखला आणि फोटो
नवीनतम बातम्या आणि अद्ययावत
- २०२३-२४: या आर्थिक वर्षात ₹७८.५४ कोटी रुपये वितरित झाले. यापैकी ३,९५४ पात्र दाव्यांना ₹७७.५४ कोटी रुपये मिळाले.
- २०२४-२५: या वर्षासाठी ₹१२० कोटींची तरतूद करण्यात आली आहे.
- फेब्रुवारी २०२५: १८ फेब्रुवारी २०२५ रोजी ₹४०.०१ कोटींच्या वितरणाला मान्यता मिळाली.
- एप्रिल २०२४: १,०५० दाव्यांना मंजुरी देऊन ₹२०.७८ कोटींचे अनुदान वितरित झाले.
- जून २०२५: या योजनेचा लाभ अनेक शेतकऱ्यांना मिळत असल्याचे सरकारने जाहीर केले.
अधिकृत वेबसाइट आणि सरकारी ग्रंथालय
- अधिकृत वेबसाइट: योजनेची सविस्तर माहिती आणि अर्ज प्रक्रियेसाठी महाराष्ट्र शासनाच्या कृषी विभागाच्या वेबसाइटला भेट द्या: https://krishi.maharashtra.gov.in/
- सरकारी ग्रंथालय (Government Resolution): योजनेचा शासन निर्णय डाउनलोड करण्यासाठी खालील लिंक वापरा:
प्रश्नोत्तरी (FAQs)
- कोण पात्र आहे?
महाराष्ट्रातील वहितीधारक खातेदार शेतकरी आणि त्यांच्या कुटुंबातील एक सदस्य (आई, वडील, पती/पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी) ज्यांचे वय १० ते ७५ वर्षे आहे. - कोणत्या अपघातांसाठी लाभ मिळतो?
रस्ता/रेल्वे अपघात, सर्पदंश, वीज पडणे, विषबाधा, जनावरांचा हल्ला, दंगलीत मृत्यू, इतर अपघात. - किती आर्थिक मदत मिळते?
अपघाती मृत्यू किंवा दोन अवयव निकामी झाल्यास ₹२ लाख, एक अवयव निकामी झाल्यास ₹१ लाख. - अर्ज कुठे करावा?
तालुका कृषी अधिकारी कार्यालयात. - अर्जाची मुदत किती आहे?
अपघातानंतर ३० दिवसांच्या आत. - कोणती कागदपत्रे आवश्यक आहेत?
७/१२ उतारा, मृत्यू प्रमाणपत्र, एफ.आय.आर., पंचनामा, बँक खाते पुस्तक, इ. - योजनेचा लाभ कोणाला मिळतो?
अपघातग्रस्त शेतकऱ्याला किंवा त्यांच्या वारसदारांना (पत्नी, मुलगा, अविवाहित मुलगी, आई, वडील, इतर कायदेशीर वारस).
